مكه شهر و كرسى ناحيهء حجاز است كه در درّه‌اى تنگ و هلالىشكل ميان دو كوه ابو قبيس و قعيقعان واقع است . به نوشته اصطخرى مكه در ميان كوههاست و طول آن به اندازه دو ميل است و كعبه در ميان شهر قرار دارد . « 1 » مقدسى مىنويسد : مكه قصبهء حجاز است . ساختمانهاى شهر از سنگ سياه و سفيد نرم و بالاى آن از آجر ساخته شده ، بالكنهاى چند طبقه با چوب ساج دارد ، هوايش در تابستان گرم است ، ولى شبهايى خوش دارد ، خدا هزينه گرم كردن ( خانه‌ها ) را از عهده ايشان برداشته است . پايين‌تر از مسجد الحرام را مسفله ( پايين شهر ) نامند و بالاتر از مسجد را معلاة ( بالا شهر ) گويند ، گشادى مسجد به پهناى دره است . . . و در كعبه روبه‌روى مشرق و بلنديش از زمين به اندازهء قامت يك انسان است و دو لنگه دارد . درازاى مسجد سيصد و هفتاد ذراع و پهنايش سيصد و پانزده ذراع است و درازاى كعبه بيست و چهار ذراع و يك وجب در بيست و سه ذراع و يك وجب است . « 2 » هواى اين درّه بسيار خشك و گرم است ، آب مشروب مكه از چاههايى كه از بارانهاى زمستان و بهار مايه مىگيرد ، تأمين مىشود . اين بارانها گاهى به صورت رگبارهاى شديدى است كه سيلابهاى عظيم به وجود مىآورد و شهر را به ويرانى تهديد مىكند . بدين سبب براى حفظ خانهء كعبه از خطر سيل ، سيل‌برهايى در كوه كنده شده كه آثار آن هنوز باقى است . ته اين درّه را بطحاء مىگفتند و خانه كعبه در آنجا قرار دارد . پيرامون كعبه مسجد الحرام است و در اطراف آن خانه‌هاى مسكونى كه تا دامنه كوهها امتداد دارد . « 3 » مكه سرزمينى لم يزرع و به دليل احاطه كوهها بشدت خشك است . اهميت شهر مكه بدان سبب بود كه بر سر راه بازرگانى يمن به شام و فلسطين و مصر قرار داشت . وجود خانه كعبه هم بر اهميت آن مىافزود . درباره معناى مكه اقوال گوناگونى ذكر شده است . بعضى گفته‌اند : مكه را بكه مىگفتند ، چون مردم در آن ازدحام مىكرده‌اند . « 4 » ابن اسحاق گفته است : در جاهليت چنان بود كه هركس در مكه ستمى مىكرد او را زود هلاك و يا از مكه بيرون مىكردند ، بدين سبب مكه را بكّه نام

--> ( 1 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 18 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 71 و 72 . ( 3 ) . حرمين شريفين ؛ ص 13 . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 87 .